جستجو
     
  
 
 
کتاب صوتی آه بر اساس ترجمه نفس المهموم
 
 
 
 
 
ریشه های دروغگویی و راههای درمان آن
1,337
 
 

Tahoor_invitation ریشه های دروغگویی
دروغ مانند سایر صفات رذیله سرچشمه هاى مختلفى دارد كه مهمترین آنها به شرح زیر است:

1ـ ضعف ایمان و اعتقاد. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «انما یفترى الكذب الذین لا یؤمنون بایات الله و اولئك هم الكاذبون»: تنها كسانى مطالب دروغ را به خدا مى بندند كه ایمان به آیات خدا ندارند و دروغگویان واقعى آنها هستند(نحل، 105). همچنین در روایتى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: «جانبوا الكذب فان الكذب مجانب الایمان; از دروغ كناره گیرى كنید، چرا كه دروغ از ایمان جدا است». اما چرا ضعف ایمان موجب دروغ گفتن است؟ براى پاسخ به این سؤال، مناسب است به انگیزه هاى دروغ گفتن توجه كنیم. دروغگو یا براى جلب سود و لذت و یا براى دفع ضرر و خطر دروغ مى گوید. اگر كسى به خداوند ایمان داشته باشد و دیگران را در رساندن سود و زیان مستقل نداند، براى جلب توجه و رضایت دیگران، مرتكب دروغ نمى شود. بنابراین كسى كه به انگیزه گریختن از زیانى و یا رسیدن به سودى به دیگرى دروغ مى گوید، گویى آن دیگرى را در رساندن سود و دور كردن زیان مستقل دانسته است، و اراده و قدرت او را در كنار اراده و قدرت خداوند قرار داده است. ولى مومن به علم و قدرت خداوند و وعده هاى او اعتماد كافى داشته باشد هرگز براى رسیدن به اموال دنیا یا تحصیل جاه و مقام، دروغ نمى گوید و موفقیت خود را در دروغ گویى نمى بیند. از فقر نمى ترسد، از پراكنده شدن مردم و بر باد رفتن نفوذ اجتماعى خود هراس ندارد و مقام و قدرت را از سوى خدا مى داند و براى حفظ آن به دروغ متوسل نمى شود. و كارى را كه پروردگارش گناه دانسته است مرتكب نمى شود. مؤمن هیچ سودى را به قیمت مخالفت با خدا نمى خواهد، و از هیچ زیانى به شیوه اى كه خدا نمى پسندد نمى گریزد و رضایت خدا را بر سود و زیان خود مقدم مى دارد. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «الایمان ان تؤثر الصدق حیث یضرك على الكذب حیث ینفعك»: ایمان آن است كه راستى زیان آور را بر دروغ سودآور برگزینى.

2ـ ضعف شخصیت و عقده حقارت. افرادى كه گرفتار این ضعف ها هستند، براى پوشاندن ضعف خود متوسل به دروغ مى شوند. دروغگو خود را در جلب سود و زیان ناتوان مى داند و براى جبران ناتوانى خود دروغ مى گوید. دروغگو تواناییهاى خداداد را براى رسیدن به منافع خود ناكافى مى داند و راههایى را كه خداوند مجاز كرده است براى رسیدن به اهداف خود مناسب نمى شناسد. چنین فردى یا هدفى درست دارد و یا هدفى نادرست؛ اگر هدف او درست باشد، در واقع خود را ناتوان و حقیر مى شناسد؛ زیرا همه اهداف درست را مى توان از راههاى شرعى بدست آورد. و اگر هدف او نادرست باشد، قدر و منزلت خویش را كمتر از آنچه خدا خواسته است مى داند، كه این نیز نوعى حقارت است. در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «لایكذب الكاذب الا من مهانة نفسه علیه; كسى دروغ نمى گوید مگر به خاطر بى ارزش بودن خودش در نظر خویش». دروغ گو چنین مى پندارد كه بى ارزش بودن خود را مى تواند به وسیله سخن دروغ جبران كند! دانا احتیاج به دروغ گویى ندارد، چون داراى دانش است.شایستگان، احتیاج به دروغ گویى ندارند، چون شایستگى دارند. ثروتمند نیازى به دروغ گویى ندارد، چون مال و منال دارد. دارندگان فضیلت، دارندگان قدرت،احتیاجى به دروغ گفتن ندارند، چون فضیلت دارند، قدرت دارند. عطر خودش مى بوید، نیازى به ستودن عطار نیست، وقتى به ستودن عطار، نیازمند مى باشد كه فاقد بوى خوش باشد. دروغ گو، چون فاقد دانش است مى خواهد نقص خود را به وسیله ادعاى دروغ جبران كند، چون فاقد شایستگى است به دروغ مى خواهد خود را شایسته بنمایاند،چون فاقد ثروت است، چون فاقد فضیلت است، چون فاقد قدرت است، مى خواهداین خلا خود را به وسیله دروغ پر كند. لاف زدن، نشانه دست خالى بودن است. اگر دیده اید كه قدرتمندان، گردن كلفتان، زمامداران، دروغ مى گویند، دروغ آن هااز آن جهتى است كه فاقدند و چیزى در دست ندارند.
اى برادر گرت خطایى رفت متمسك مشو به عذر دروغ
كان دروغت بود خطاى دگر كه برد بار دیگر از تو فروغ
كسى كه گناهى نكرده، نیازى به دروغ ندارد، ولى گناه كار مى خواهد سیاه رویى گناه را به وسیله دروغ از خویش بشوید و خود را بى گناه و پاكباز معرفى كند!

3ـ بسیار مى شود كه حسد و بخل و تكبر و خودبرتربینى و عداوت نسبت به افراد سرچشمه دروغ گفتن و تهمت زدن نسبت به آنها مى شود، و یا دروغ گفتن درباره خویش به خاطر كبر و غرور، و تا این سرچشمه ها گرفته نشود، دروغ هم ادامه خواهد یافت. منافقان نیز براى پوشاندن چهره واقعى خود به دروغ متوسل مى شوند.

4ـ بیمارى هاى اخلاقى جامعه و انحراف از مسیر حق و آلودگى به انواع گناهان سبب تشویق عده اى به دروغ مى شود، تا آنجا كه مى گویند اگر به دروغ متوسل نشویم زندگى كردن در این اجتماع براى ما مشكل است، و یا كسب و تجارت ما مى خوابد.

5ـ علاقه شدید به دنیا و حفظ مقامات آن نیز یكى دیگر از عوامل مهم شیوع دروغ ـ حتى دروغ بر خدا و پیامبر ـ مى گردد. در نهج البلاغه مى خوانیم كه على(علیه السلام) فرمود: «و انه سیأتى علیكم من بعدى زمان لیس فیه شىء اخفى من الحق و لا اظهر من الباطل و لا اكثر من الكذب على الله و رسوله; بعد از من زمانى براى شما فرا مى رسد كه چیزى پنهان تر از حق و آشكارتر از باطل و فراوان تر از دروغ به خدا و پیامبرش نیست».

راههای درمان دروغ گویی
توجه و تامل در آیات و روایات وارد شده در مورد نکوهش دروغ و دروغ گویی، می تواند تاثیر مهمی در بازداشتن انسانن دروغگو از این صفت ناپسند داشته باشد. همچنین براى ریشه كن كردن این صفت رذیله (دروغ گویى) باید به سراغ ریشه ها رفت، چرا كه تا ریشه ها قطع نشود، این نهال شوم همچنان پابرجاست. اگر انگیزه دروغ گویى ضعف ایمان نسبت به توحید افعالى است، باید پایه هاى ایمان را تقویت كرد، خدا را قادر بر همه چیز دانست، رزق و روزى و موفقیت و عزت و آبرو را به دست او بدانیم، تا ضعف هایى كه سبب توسل به دروغ مى شود برطرف گردد. و اگر انگیزه آن حسد و بخل و كبر و غرور است باید به درمان آنها پرداخت و به یقین اگر این ریشه ها تدریجا قطع شود، چیزى جز صداقت و راستى باقى نخواهد ماند. و از سوى دیگر باید روى پیامدهاى سوء زیانبار دروغ كه سبب تیره روزى و بدبختى و رسوایى در دنیا و آخرت مى شود اندیشید، و به یقین اندیشیدن در این ها به ویژه در روایات پر محتوایى كه در این زمینه وارد شده است، تأثیر بازدارنده مهمى دارد. از جمله به یاد داشته باشد كه هر دروغگوئى از دلها و نظرها مى افتد و كسى به سخن او اعتنا نمى كند، و چه بسیار كه دروغ گفتن باعث رسوائى نزد مردم مى شود. و خداوند فراموشى را بر او مسلط مى كند، تا آنجا كه اگر چیزى بگوید گفته خود را از یاد مى برد و خلاف گفتار خود مى گوید و رسوا مى گردد. و سخن امام صادق (علیه السلام) به این معنى اشاره دارد كه مى فرماید: «از چیزهائى كه خداوند بر دروغگویان گماشته است نسیان است». و اگر اشخاصى كه مبتلا به این رذیله اخلاقى هستند از دوستان ناباب و دروغگو و محیط هایى كه آنها را به دروغ تشویق مى كند بپرهیزند سریع تر درمان مى شوند، همان گونه كه پرهیز از افراد آلوده به بیمارى هاى جسمى و محیط هاى آلوده به میكروب بیمارى ها سبب سرعت بهبود بیمارى خواهد شد.

رهبران جامعه و بزرگ خانواده نیز مى توانند نقش مؤثرى در عادت دادن مردم به راست گویى داشته باشند چرا كه وقتى افراد یك جامعه یا اعضاء خانواده چیزى جز صدق و راستى از بزرگترها نبینند به سرعت به صدق و راستى روى مى آورند و به عكس، یك دروغ كه از آنان صادر شود زمینه هاى آلودگى جامعه یا خانواده را به این صفت رذیله فراهم مى سازند. ایجاد شخصیت در افراد، یكى دیگر از مؤثرترین طرق درمان دروغ است زیرا یكى از عوامل مهم دروغ گویى احساس حقارت و كمبود شخصیت است، و دروغ گو مى خواهد با لاف زدن آن را جبران كند، و اگر احساس كند صاحب استعدادها و نیروهایى است كه با پرورش آن مى تواند به مقامات عالى در جامعه برسد نیازى به توسل جستن به دروغ براى ایجاد شخصیت كاذب در خود نمى بیند. به ویژه اگر به آنها توجه داده شود كه راستگویان و صدیقان در پیشگاه خدا در صف انبیاء و شهیدان هستند و رفیق و همنشین آنان در قیامت خواهند بود به یقین براى ترك دروغ و اقبال به راست گویى تشویق خواهند شد، قرآن كریم مى فرماید: «و من یطع الله و الرسول فاولئك مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن اولئك رفیقا; و كسى كه خدا و پیامبر را اطاعت كند (در روز رستاخیز) همنشین كسانى خواهد بود كه خدا نعمت خود را بر آنان تمام كرده از پیامبران و صدیقان و شهدا و صالحان، و آنها رفیق هاى خوبى هستند».(نساء، آیه 69)

این نكته نیز قابل توجه است كه نفوذ صفت زشت دروغگویى در وجود انسان -مانند سایر صفات زشت - از جاهاى ساده و كوچك شروع مى شود و تدریجا انسان را به دروغ هاى خطرناك مى كشاند همان گونه كه امام سجاد(علیه السلام) فرمود: «اتقوا الكذب فى صغیر و كبیر فى كل جد و هزل فان الرجل اذا كذب فى الصغیر اجترء على الكبیر; از دروغ بپرهیز خواه كوچك باشد یا بزرگ، جدى باشد یا شوخى، چرا كه انسان هنگامى كه در موضوعات كوچك دروغ بگوید جرأت مى كند كه دروغ بزرگ هم بگوید».

 
 
 
 
 
 
 
 

اخلاق در قرآن، آیت الله مکارم شیرازی، ج 3، ص216-217 و234- 237

علم‏اخلاق‏اسلامى (ترجمه جامع السعادات) ،ملا مهدی نراقی، ج 3، ص 439-440

دروغ، سید رضا صدر

آموزه های بنیادین علم اخلاق، محمود فتحعلی خانی، ج2، درس 17

 
 
در مورد اثرات سوء دروغ بر جامعه ، خانواده و فرد راهنمایی فرمایید.

يكشنبه 23 مهر
امیر جعفری
   
 
کاربر گرامی، این بخش اختصاص دارد به نظر شما درباره موضوع مطرح شده، در صورتی که نیاز به سئوال یا بحث و گفتگو در رابطه با موضوع مربوطه را دارید، از طریق سایت کاربران (my.tahoor.com) اقدام نمایید.
 
 
 
 

ضررهای معنوی و روانی دروغگویی

ضررهای اجتماعی و اقتصادی دروغگویی

 
 
 
 

اخلاق در قرآن، آیت الله مکارم شیرازی، ج 3، ص216-217 و234- 237

علم‏اخلاق‏اسلامى (ترجمه جامع السعادات) ،ملا مهدی نراقی، ج 3، ص 439-440

دروغ، سید رضا صدر

آموزه های بنیادین علم اخلاق، محمود فتحعلی خانی، ج2، درس 17

 
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
کلیه حقوق متعلق است به موسسه فرهنگی جام طهور